Κάτι τρέχει στην Ελλάδα

Από τον Αλέξανδρο Πολίτη

Τρεις ιστορίες, μία ιδιαίτερη γεωγραφική περιοχή. Αν ανοίξεις τηλεόραση, ραδιόφωνο και social αυτήν την χρονική περίοδο και γράψεις «Θράκη», θα δεις περίπου το ίδιο μοτίβο: σχολεία που μπαίνουν στο στόχαστρο, μια πόλη που γεμίζει με τουρίστες από τις απέναντι γειτονιές και σύνορα που μετατρέπονται σε σκηνή για οργανωμένα σόου. Το ερώτημα δεν είναι αν «τρέχει κάτι» στη Θράκη – αυτό είναι δεδομένο. Το ερώτημα είναι αν όσοι ζουν εδώ έχουν λόγο στη συζήτηση ή απλώς παίζουν τον ρόλο κομπάρσου σε ξένα σενάρια.

1. Εισαγωγικό: Ένας Θρακιώτης, τρεις οθόνες

Φαντάσου έναν τύπο στην Κομοτηνή ή στην Αλεξανδρούπολη, βράδυ καθημερινής. Ανοίγει την τηλεόραση: βλέπει ρεπορτάζ για μειονοτικά σχολεία, ανακοινώσεις από Άγκυρα, απαντήσεις από Αθήνα. Ανοίγει λίγο μετά το κινητό: του σκάει ένα βίντεο από Τούρκο τουρίστα στην παραλιακή, γεμάτη μαγαζιά, με σχόλιο του «η Ελλάδα μας πήρε τους τουρίστες». Αλλάζει κανάλι: σύνορα Έβρου, υπουργοί, σημαίες, γλυκά, ουρές.

Στο τέλος τα κλείνει όλα και μένει με μια απλή απορία: «Εγώ πού ζω μέσα σε όλα αυτά;» Γιατί για τον μέσο Θρακιώτη, η ζωή συνεχίζεται ανάμεσα σε σχολεία που μπορεί να κλείσουν ή να ανοίξουν, πόλη που αλλάζει ρυθμούς, και σύνορα όπου μια ουρά μπορεί να σου γκρεμίσει ολόκληρο Σαββατοκύριακο

2. Μειονοτικά σχολεία: Αριθμοί, χαρτιά και ερμηνείες

Ξεκινάμε από τα σχολεία, γιατί από εκεί ξεκινούν πολλά. Όχι από το πανεπιστήμιο, αλλά από την πρώτη δημοτικού. Η Ελλάδα και το Υπουργείο Παιδείας, ανακοινώνει ότι για τη νέα σχολική χρονιά αναστέλλει τη λειτουργία οκτώ μειονοτικών δημοτικών σχολείων στη Θράκη, επειδή δεν έχουν αρκετούς μαθητές. Οι υπηρεσιακές λέξεις είναι στεγνές: «περιορισμένος αριθμός μαθητών», «αναστολή λειτουργίας». Στο χωριό, στην τοπική κοινωνία, αυτό μεταφράζεται σε «δεν υπάρχουν παιδιά να γεμίσουν τις τάξεις».

Η Άγκυρα αντιδρά έντονα. Ο εκπρόσωπος του τουρκικού Υπουργείου Εξωτερικών εμφανίζεται και δηλώνει ότι τα μειονοτικά σχολεία περιορίζονται σε 76, ότι η μειονοτική εκπαίδευση «συρρικνώνεται» κι ότι η Ελλάδα δεν σέβεται τη Συνθήκη της Λωζάνης. Ταυτόχρονα επαναλαμβάνει την αγαπημένη της φράση: «τουρκική μειονότητα της Δυτικής Θράκης». Δηλαδή, η απόφαση για οκτώ σχολεία, γίνεται αφορμή να ξαναγραφτεί η ταυτότητα μιας ολόκληρης κοινότητας με άλλους όρους πλέον, τόσο απλά.

Από την άλλη πλευρά, η ελληνική πλευρά απαντά με δεδομένα. Η Περιφερειακή Διεύθυνση Εκπαίδευσης Ανατολικής Μακεδονίας–Θράκης, δηλώνει ότι η απόφαση αφορά 47 σχολικές μονάδες συνολικά για φέτος (δημοτικά, νηπιαγωγεία, μειονοτικά), ότι κάθε χρόνο γίνεται παρόμοια διαδικασία, κι ότι δεν υπάρχει «στοχοποίηση» μειονοτικών σχολείων, αλλά εφαρμογή ενός κανόνα: χωρίς ελάχιστο αριθμό μαθητών, το σχολείο μπαίνει σε αναστολή.

Και δεν μένει εκεί. Υπενθυμίζει ότι υπάρχουν μειονοτικά σχολεία που επαναλειτουργούν όταν συμπληρωθούν οι εγγραφές κι όταν κατατεθούν σωστά τα χαρτιά: το δημοτικό του Κέχρου ξανανοίγει, ιδρύεται νέο μειονοτικό δημοτικό στο Διδυμότειχο, λειτουργούν για πρώτη φορά νηπιαγωγείο και δημοτικό σε περιοχές του Έβρου. Δηλαδή, στον ίδιο χάρτη βλέπεις και «κόκκινες» κουκκίδες σχολεία που σταματούν αλλά και «πράσινες» για άλλα που ξεκινούν.

Η διαφορά φιλοσοφίας είναι εμφανής: στην Άγκυρα το ζήτημα παρουσιάζεται ως πολιτικό – «κλείνουν τα δικά μας σχολεία». Στην Αθήνα και στους υπηρεσιακούς κύκλους, είναι τεχνικό – «δεν υπάρχουν αρκετά παιδιά, δεν υπάρχουν οι σωστές διαδικασίες». Κάπου στη μέση, ο γονιός που βλέπει το σχολείο του χωριού να μπαίνει σε «αναστολή», δεν ενδιαφέρεται για τη νομική ανάλυση· ενδιαφέρεται να μη χρειάζεται το παιδί του να κάνει μία και δύο ώρες δρόμο για να βρει δασκάλα.

Εδώ χωράει και λίγο φιλοσοφία. Ο Νίτσε έγραψε ότι «τα γεγονότα δεν υπάρχουν, υπάρχουν μόνο ερμηνείες». Στα μειονοτικά σχολεία, το «γεγονός» είναι ότι οκτώ σχολεία δεν θα λειτουργήσουν φέτος. Η μία ερμηνεία λέει «καταπίεση». Η άλλη λέει «δημογραφία». Ο δικός σου ρόλος, αν γράφεις για τη Θράκη, είναι να μην κρυφτείς πίσω από καμία μόνο ερμηνεία, αλλά να βάλεις στο κείμενο και τον αριθμό των παιδιών και τον τρόπο που χρησιμοποιούνται αυτές οι αποφάσεις σε μεγαλύτερα παιχνίδια.

3. Αλεξανδρούπολη by night: τουρίστες, κάμερες και οικονομία

Αλλά η Θράκη δεν είναι μόνο σχολεία. Είναι και βόλτα και τι βόλτα. Ως νέος «πρωταγωνιστής» για βόλτες εμφανίζεται η Αλεξανδρούπολη. Όχι λόγω κάποιας μεγάλη συνόδου κορυφής γεωστρατηγικής σημασίας ή κάποιας στρατιωτικής ασκήσεως μείζονος σημασίας, αλλά λόγω ενός βίντεο βραδινής βόλτας που «ανέβασε» Τούρκος επισκέπτης.

Τον βλέπεις να περπατά την παραλιακή, να δείχνει καφέ κι εστιατόρια γεμάτα, να σχολιάζει ότι υπάρχει οικονομική «άνεση», ότι τα μαγαζιά είναι «τίγκα» και να πετάει τη φράση που πονάει λίγο τους Τούρκους: «Η Ελλάδα μας πήρε τους τουρίστες.» Στο ίδιο βίντεο εκτιμά ότι γύρω στο 80% όσων κάθονται στα τραπέζια, είναι Τούρκοι.

Το βίντεο αυτό γίνεται viral στην Τουρκία σε μηδέν χρόνο. Δεν χρειάζεται κάποια κρατική καμπάνια, δεν χρειάζονται μεγάλα budget. Ένας άνθρωπος με ένα κινητό, ένα σχόλιο από την καθημερινή του εμπειρία, και ξαφνικά ένα ελληνικό λιμάνι, γίνεται θέμα στα τουρκικά social media. Οι αντιδράσεις ποικίλουν: κάποιοι το βλέπουν με χιούμορ, κάποιοι το βλέπουν με ανησυχία για το πού πηγαίνουν τα χρήματα μας και καλά και κάποιοι το βλέπουν ως ακόμη ένα σημάδι, ότι η δική τους χώρα, έχει χάσει κάτι από την ελκυστικότητά της.

Για τους επαγγελματίες της Αλεξανδρούπολης, αυτή η ιστορία είναι καθημερινότητα: ουρές σε καταστήματα, κρατήσεις σε ξενοδοχεία, πινακίδες από Τουρκία παντού. Για τον μέσο κάτοικο, είναι διττή αυτή η εικόνα: από τη μία, χαρίζει «ανάσα» στην αγορά, από την άλλη, φέρνει πίεση στην πόλη – κίνηση, θόρυβο, ανάγκη για καλύτερη οργάνωση.

Ο Καζαντζάκης στο (για μένα) πιο σπουδαίο του έργο, την «Ασκητική», έλεγε «να αγαπάς την ευθύνη». Στον τουρισμό, ευθύνη δεν είναι μόνο να χαμογελάς στους πελάτες, είναι να μπορείς να τους υποδέχεσαι, να τους φιλοξενείς, να τους ταΐζεις, χωρίς να διαλύεις την υπόλοιπη ζωή της πόλης σου. Η Αλεξανδρούπολη σήμερα ζει κάτι σαν «δοκιμαστική έκδοση» μεγάλης τουριστικής άνθησης. Το αν θα γίνει σταθερός προορισμός με σχέδιο ή απλώς ένα συνεχές «βούλιαγμα» κάθε Σαββατοκύριακο, θα κριθεί από το αν η τοπική αυτοδιοίκηση, το κράτος και η κοινωνία κάτσουν να γράψουν επιτέλους ένα manual για αυτό το νέο φαινόμενο. Ένα μπούσουλα βρε παιδί μου.

Κι εκεί ακριβώς χωράει και λίγο metal: ο τίτλος ενός τραγουδιού των Metallica, το «Ride the Lightning», ταιριάζει επικίνδυνα καλά. Η πόλη έτσι, «καβαλάει» το κύμα τουρισμού. Το αν θα το χειριστεί σωστά ή αν θα την διαλύσει σαν κεραυνός, είναι ένα ανοιχτό θέμα για όλους μας. Είδωμεν...

4. Έβρος: μεταξύ σόου και μποτιλιαρίσματος

Το τρίτο σκηνικό είναι ο Έβρος. Ο ποταμός. Το φυσικό σύνορο. Όχι πια μόνο σαν γεωπολιτική γραμμή σε χάρτες ή σαν σημείο αντιπαράθεσης για το μεταναστευτικό, αλλά σαν χώρος όπου παίζεται κάτι πιο λεπτοφυές: η μάχη της εικόνας.

Ένα Σαββατοκύριακο του Ιουλίου, σε μικρή απόσταση, δύο τελωνεία ζουν τελείως διαφορετικές στιγμές. Στην ελληνική πλευρά, η κίνηση είναι χαοτική: ουρές που μοιάζουν ατελείωτες, οδηγοί κουρασμένοι, οικογένειες που αναρωτιούνται πότε θα φτάσουν στον προορισμό τους κι όχι μόνο όλα αυτά στους 40 βαθμούς, «τάγκαλα» ο ήλιος που λένε και στο χωριό μου. Στην απέναντι πλευρά, στο Καπίκουλε, η τουρκική κυβέρνηση αποφασίζει να κάνει ένα επικοινωνιακό event.

Η Τουρκική Υπουργός Οικογένειας και Κοινωνικών Υπηρεσιών, μαζί με τον τοπικό διοικητή Ανδριανούπολης αλλά και βουλευτές, πηγαίνουν οι ίδιοι στο τελωνείο. Δεν στέλνουν απλώς ένα δελτίο τύπου – βγαίνουν μπροστά στις κάμερες, μιλούν για το νέο ψηφιακό σύστημα διαχείρισης τελωνείων, για μείωση χρόνων, για «μόλις 38 λεπτά», αντί για πολλές ώρες αναμονής. Μοιράζουν σημαίες, γλυκάκια, δείχνουν ειδικούς χώρους για παιδιά και οικογένειες.

Το μήνυμα είναι σαφές: «η πατρίδα σας, όταν γυρίζετε από την Ευρώπη, σας υποδέχεται με φροντίδα κι οργάνωση.» Δεν είναι απλά πρακτικό – είναι και συναισθηματικό. Στην άλλη πλευρά την δική μας, την ίδια στιγμή, η εμπειρία είναι πολύ πιο «brutal»: αν πετύχεις λάθος ώρα, η μέρα σου μπορεί να χαθεί σε αναμονή, με ελάχιστη ενημέρωση μέσα στη «ζέστα».

Η Χάνα Άρεντ μιλούσε για «την μπανάλ μορφή του Κακού» – καθημερινές πρακτικές που δημιουργούν τεράστια προβλήματα χωρίς να το συνειδητοποιούν όσοι τις εφαρμόζουν. Στα σύνορα, δεν μιλάμε για «κακό» με την κλασική έννοια, αλλά σίγουρα μιλάμε για καθημερινές πρακτικές που χτίζουν εικόνα: η μία πλευρά επενδύει στο να φαίνεται φιλική, οργανωμένη, μετρήσιμη. Η άλλη αφήνει την πραγματικότητα να μιλήσει από μόνη της, κι αυτή η πραγματικότητα δεν είναι κολακευτική.

Για τον άνθρωπο του Έβρου, όλο αυτό είναι κουραστικό αλλά και λίγο προσβλητικό: βλέπει δίπλα του μια καλά «σκηνοθετημένη» υποδοχή, με σημαιάκια και κάμερες, και στην δική του μεριά βλέπει απλώς μία σειρά από αυτοκίνητα και μία συνεχή επωδό «κάντε υπομονή». Εκεί δεν χρειάζεται κανείς ούτε θεωρία ούτε μεγάλες κουβέντες – χρειάζεται πρακτικές λύσεις κι άμεσες.

5. Πώς δένουν αυτά μεταξύ τους

Αν αυτά τα τρία παραπάνω «κομμάτια» τα διαβάσεις ξεχωριστά, μοιάζουν με τρεις διαφορετικές ειδήσεις: εκπαιδευτική, τουριστική, «σύνοραεπικοινωνία». Αν τα βάλεις μαζί, βλέπεις κάτι κοινό: η Θράκη λειτουργεί σαν πιλοτική ζώνη όπου δοκιμάζονται τα όρια μεταξύ: δικαιωμάτων και αριθμών (σχολεία), ευκαιρίας και πίεσης (τουρισμός), οργάνωσης και εικόνας (σύνορα).

Σε κάθε μία από αυτές τις ιστορίες, υπάρχει μία εξωτερική αφήγηση (τι λένε Άγκυρα, Αθήνα, ΜΜΕ) και μία εσωτερική πραγματικότητα (τι ζει ο άνθρωπος στο πεδίο). Ο κίνδυνος είναι η πρώτη να καταπιεί τη δεύτερη: να μιλάμε συνεχώς για «τουρκική μειονότητα», «viral τουρίστες» και «σόου στο Καπίκουλε», και να ξεχνάμε ότι πίσω από αυτά υπάρχουν: δάσκαλοι που δεν ξέρουν αν θα έχουν σχολείο να διοριστούν, επαγγελματίες που προσπαθούν να κρατήσουν ανοιχτό το μαγαζί τους και να ομιλούν πλέον δύο γλώσσες, οικογένειες που κολλάνε σε τελωνεία και αναρωτιούνται ποιος τους σκέφτεται πραγματικά.

Ο Σεφέρης έγραφε «όπου και να ταξιδέψω, η Ελλάδα με πληγώνει». Αν το φέρουμε λίγο πιο κοντά στο θέμα μας, θα μπορούσαμε να πούμε: «όπου και να κοιτάξεις στη Θράκη, βλέπεις ένα μείγμα ευκαιρίας και πληγής συνάμα». Ευκαιρία στην οικονομία, πληγή στην οργάνωση. Ευκαιρία στη συνύπαρξη, πληγή στην ασφάλεια.

Το ζητούμενο δεν είναι να διαλέξεις πλευρά, να πεις «φταίει μόνο η Άγκυρα» ή «φταίει μόνο η Αθήνα». Το ζητούμενο είναι να γράφεις για τη Θράκη με τρόπο που να χωράει και την οργή αλλά και την ελπίδα του ανθρώπου που μένει κι αγαπάει εδώ.

Ένα τέτοιο άρθρο δεν κλείνει με συμβουλές και «λευκές» προτροπές. Δεν είναι «δέκα βήματα για να σωθεί η Θράκη». Είναι μία προσπάθεια να περιγράψεις τίμια την κατάσταση: σχολεία, πόλη, σύνορα – όχι σαν τρεις απλές ξεχωριστές στήλες, αλλά σαν τρία πρόσωπα της ίδιας περιοχής που συνεχίζει να μας συγκινεί καθημερινά.